Rehabilitacja dzieci z wadą słuchu 
w województwie zachodniopomorskim

Do lat sześćdziesiątych na terenie Pomorza Zachodniego nie było żadnej placówki oświatowej zajmującej się rehabilitacją dzieci z wadą słuchu poniżej 7. roku życia. Dlatego uczniowie niesłyszący, rozpoczynający naukę w szkole przy Państwowym Zakładzie Wychowawczym dla Dzieci Głuchych w Szczecinie, byli zaniedbani pedagogicznie. Ich możliwości komunikacyjne ograniczały się często do wydawania nieartykułowanych dźwięków i posługiwania się naturalnymi gestami.

Podobna sytuacja istniała na terenie całej Polski. Dwa funkcjonujące w kraju przedszkola dla dzieci głuchych, w Wejherowie i Michalinie, stanowiły kroplę w morzu potrzeb. Apele do władz centralnych o wprowadzenie zmian w nauczaniu dzieci głuchych pozostawały na papierze. Stąd z inicjatywy działaczy Polskiego Związku Głuchych, inspirowanych przez doc. Marię Góralównę, doc. Kazimierza Kirejczyka, Stanisława Siła-Nowickiego, Romana Petrykiewicza i innych zaczęto organizować przy oddziałach Polskiego Związku Głuchych poradnie dla dzieci z wadami słuchu.

Jako jedna z pierwszych, w dniu 14 kwietnia 1963 roku, powołana została do życia Poradnia Polskiego Związku Głuchych w Szczecinie, obejmująca swoim zasięgiem Pomorze Zachodnie.
Zorganizowanie Poradni dla Dzieci z Wadami Słuchu przy Polskim Związku Głuchych spotkało się z dużym zrozumieniem władz miejscowych i wojewódzkich.

Również zrozumienie i życzliwość władz zaowocowały w 1968 r utworzeniem podobnej Poradni PZG w Koszalinie, która objęła rehabilitacją dzieci z wadą słuchu z rejonu Koszalina, Słupska aż po Wałcz.

Na początku lat siedemdziesiątych w Poradni szczecińskiej, której częstym gościem bywała doc. M. Góralówna, opracowany został Program Wczesnego Wykrywania Wad Słuchu u Dzieci, który z czasem włączono do Pięcioletniego Planu Pracy Wojewódzkiego Wydziału Zdrowia.

Na terenie województwa szczecińskiego stworzono sieć wczesnego wykrywania wad słuchu. Dyrektor Wojewódzkiego Ośrodka nad Matką, Dzieckiem i Młodzieżą - dr Zofia Kaniewska, odpowiednim zarządzeniem zobowiązała położne i pielęgniarki środowiskowe, aby w ramach wizyt patronażowych, składanych w domu noworodka, przeprowadzały behawioralne badania słuchu. Zobowiązano również personel medyczny w przychodniach dziecięcych, żłobkach i przedszkolach do wykonywania orientacyjnych badań słuchu.

Specjaliści z Ośrodka PZG organizowali szkolenia dla personelu medycznego w zakresie wykonywania powyższych badań słuchu. Szkolenia takie prowadzono na terenie większych miast województwa szczecińskiego.

Oddziały noworodkowe zobowiązane zostały do przysyłania Poradni PZG adresów dzieci z tzw. grupy ryzyka oraz dzieci, u których w czasie badań nie stwierdzono reakcji na dźwięki. Rodzice tych dzieci otrzymywali wezwania z wyznaczonym terminem szczegółowych badań słuchu w Poradni PZG w Szczecinie.

Poradnia trzy razy w tygodniu otrzymywała do swojej dyspozycji samochód służbowy, dzięki temu przeszkolona pielęgniarka mogła w terenie sprawdzać, czy i jak wykonywane są w przychodniach dziecięcych, żłobkach i przedszkolach zalecenia władz wojewódzkich, w zakresie wykrywania zaburzeń słuchu u noworodków i małych dzieci.

Z przyznanego transportu korzystali również logopedzi i pedagodzy, którzy prowadzili w terenie rehabilitację małych dzieci w środowisku domowym. Odwiedzali oni także żłobki i przedszkola, do których uczęszczały dzieci z wadą słuchu, instruując personel tych placówek, jak pracować z dzieckiem niesłyszącym, obsługiwać aparaty słuchowe itp.

Wśród wyżej wymienionych placówek, w ramach profilaktyki, rozprowadzano bezpłatnie broszurkę „Słuch Twojego Dziecka", z której rodzice dowiadywali się, jak ważny jest słuch dla rozwoju mowy dziecka i jak powinno ono reagować na dźwięki w poszczególnych miesiącach życia.

dr Andrzej Stecewicz Kierownik Specjalistycznego Ośrodka Diagnozy i Rehabilitacji Dzieci z Wadą Stuchu Polskiego Związku Głuchych w Szczecinie

Broszurka była wydana przez Sekcję Audiologiczną Departamentu Otolaryngologii przy Uniwersytecie w Kolorado Memoriał Hospital i przetłumaczona na język polski, pod kierunkiem naukowym doc. M. Góralówny. O skali tych działań może świadczyć fakt, że wydawnictwo to wznawiane było pięciokrotnie w wielotysięcznych nakładach.

W okresie pogłębiania się kryzysu gospodarczego w Polsce okres oczekiwania na bezpłatny przydział dziecku aparatu słuchowego stopniowo wydłużał się. Przed wprowadzeniem reformy Służby Zdrowia, dziecko w naszym województwie oczekiwało na bezpłatny aparat słuchowy nawet 5 lat. Pozytywem wprowadzenia Reformy było skrócenie okresu zaopatrzenia w aparaty słuchowe do momentu zdiagnozowania wady słuchu.

Jednakże odczuliśmy i negatywne skutki tejże Reformy. Ośrodkowi cofnięto możliwość korzystania z nieodpłatnego transportu. Zlikwidowano etaty pielęgniarek w żłobkach i przedszkolach. Pracownicy służby zdrowia, zajęci swoimi problemami, niemotywowani służbowo, zaniechali współpracy w zakresie wykrywania zaburzeń słuchu u dzieci. Z tego powodu znacznie spadła wykrywalność wad słuchu u małych dzieci.

Chcąc zapobiec obserwowanym negatywnym skutkom wprowadzonej Reformy Służby Zdrowia, Poradnia szczecińska dzięki z dofinansowaniu przez PFRON zakupiła sprzęt do rejestracji otoemisji akustycznych i rozpoczęła wykonywanie przesiewowych badań słuchu u noworodków w pięciu oddziałach neonatologicznych Szczecina. Badania wykonywała audiometrystka oddelegowana przez Poradnię PZG. Z przykrością trzeba stwierdzić, że w tym czasie dzieci przychodzące na świat na oddziałach noworodkowych poza Szczecinem były pozbawione wstępnej diagnozy zaburzeń słuchu.

W ciągu trzech kolejnych lat badaniami objęto ponad 3 000 dzieci. Dzieci których wykryto trwałą wadę słuchu zostały objęte stałą opieką rehabilitacyjną naszego Ośrodka.

Mając na uwadze potrzebę doskonalenia metod wczesnej diagnozy, Poradnia organizowała konferencje szkoleniowe z udziałem światowych naukowców m.in.: doc. Marii Góralów-ny, prof. Urszuli Eckert, prof. Tadeusza Gałkowskiego, prof. Armina Lowe, prof. Susanna Schmid-Giovannini i innych. Efektem tych wszystkich działań była najwyższa w województwie liczba dzieci z wadą słuchu rozpoczynających naukę w integracji z dziećmi słyszącymi w szkołach masowych. Wahała się ona w granicach 70 - 90% dzieci. Województwo szczecińskie miało znaczną liczbą młodzieży z wadą słuchu, która podejmowała studia na wyższych uczelniach i z powodzeniem je kończyła.

Dzięki tym działaniom inicjatywa Jurka Owsiaka, dotycząca opracowania i wprowadzenia w życie Programu Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków, trafiła w województwie zachodniopomorskim na dobrze przygotowany grunt.

Z chwilą wprowadzenia Reformy Zdrowia wielu lekarzy rodzinnych, w ramach organizowanych dla nich szkoleń, jeden raz w tygodniu, w grupach 10 osobowych, zapoznawali się z działalnością Ośrodka PZG w Szczecinie, hospitując zajęcia rehabilitacyjne i wysłuchując prelekcji na temat potrzeby profilaktyki, wczesnej diagnozy, apara-towania i środków wspomagających słyszenie oraz wczesnej rehabilitacji dzieci z wadą słuchu.

Zajęcia logopedyczne

Zajęcia logopedyczne

Zajęcia wyrównawcze z języka polskiego

Z inicjatywy WOSP 27 oddziałów noworodkowych w województwie zachodniopomorskim zaopatrzono w nowoczesny sprzęt do wykonywania przesiewowych badań słuchu. Dzięki temu każdy noworodek urodzony w szpitalu ma wykonane wstępne badanie słuchu, a wyniki tych badań przekazywane są drogą elektroniczną do Fundacji Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy w Warszawie. Niezależnie od tego dzieci z dodatnim wynikiem badań oraz wszystkie dzieci z grupy ryzyka są kierowane do jednej z dwóch placówek w Szczecinie, pełniących funkcję II poziomu referencji - Kliniki Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej PAM bądź do Specjalistycznego Ośrodka Diagnozy i Rehabilitacji Polskiego Związku Głuchych, na pełne badania diagnostyczne.

Placówki te zostały wyposażone również przez Wielką Orkiestrę Świątecznej Pomocy w nowoczesną aparaturę „Centor" do rejestracji potencjałów wywołanych z pnia mózgu, „Bio-logic" do rejestracji otoemisji akustycznych oraz mostek impedancyjny.

Dużą wygodą dla rodziców z terenu jest przygotowany dla nich pokoik, z pełnym zapleczem sanitarnym, w którym mogą nocować wraz z dzieckiem, w przypadku gdy badania nie doszły do skutku w ciągu dnia. W takiej sytuacji diagnosta jest przywoływany telefonicznie przez rodzica i wykonuje obiektywne badania słuchu wieczorem, w naturalnym śnie dziecka.

Dzieci, u których w Klinice PAM stwierdzono wadę słuchu, są kierowane do Ośrodka PZG w Szczecinie, który pełni także funkcję III-go poziomu referencji. Dzieci te mają na miejscu pobierane przez lekarza wyciski, na podstawie których w gabinecie protetycznym wykonywane są indywidualne wkładki uszne, następnie dobiera się im aparaty słuchowe i jednocześnie obejmuje opieką rehabilitacyjną.
Lekarz w pierwszej kolejności kieruje rodziców do pracownika socjalnego, który przeprowadza wywiad środowiskowy oraz udziela rodzicom wstępnych informacji w zakresie przysługujących im uprawnień oraz organizacji procesu rehabilitacji w Ośrodku.

Dzieci z obszaru działania Poradni PZG w Koszalinie kierowane są na rehabilitację do tamtejszej placówki.

W obydwóch poradniach PZG dzieci mają zapewnioną kompleksową rehabilitację, prowadzoną systemem poradnia - dom, zgodnie z wymogami współczesnej wiedzy medycznej i pedagogicznej, przez psychologa, logopedów, pedagogów i terapeutów zajęciowych. Poradnia w Koszalinie organizuje również dla maiych dzieci i ich rodziców turnusy rehabilitacyjne. Obie placówki ściśle współpracują ze sobą.
Dzieci z terenu raz w miesiącu, według ustalonego planu, odwiedza logopeda z Ośrodka PZG, bądź z najbliższego punktu rehabilitacyjno-konsultacyjnego, prowadząc rehabilitację w środowisku domowym.
Wszyscy logopedzi zatrudnieni w punktach przeszli w Ośrodku szczecińskim stosowne szkolenia w zakresie pro-wadzenia zajęć rehabilitacyjnych w środowisku domowym. Nie wszyscy jednak posiadają własny środek lokomocji na dojazd do domu dziecka, lukę tę wypełnia logopeda zatrudniony w Ośrodku PZG w Szczecinie.

Koszty dojazdów logopedów do domu dzieci, od czasu wprowadzenia Programu pokrywane są z dotacji przyznawanej co roku na ten cel przez Urząd Marszałkowski.

Dzięki dotacjom Urzędu Marszałkowskiego oraz wsparciu finansowemu PFRON-u i Ministerstwa Zdrowia, funkcjonuje w Ośrodku PZG 11 punktów konsultacyjno-rehabilitacyjnych oraz wspólny dla nich Bank Pomocy Dydaktycznych. Logopeda, składając wizytę w domu dziecka, wypożycza rodzicom potrzebne pomoce do prowadzenia zajęć w środowisku domowym. Z Banku korzystają przede wszystkim dzieci z rodzin ubogich, dla których kupno pomocy jest problemem.

Dzieci rehabilitowane w poradniach szczecińskiej i koszalińskiej w czasie jednej wizyty przyjmowane są przez kilku specjalistów. Ośrodek szczeciński zatrudnia dwóch lekarzy specjalistów laryngologów oraz konsultanta audiologa z Kliniki PAM, który raz w tygodniu omawia i opisuje wyniki obiektywnych badań wykonanych w Ośrodku. W Poradni koszalińskiej również zatrudnionych jest dwóch specjalistów laryngologów, z których jeden posiada I stopień specjalizacji z foniatrii.
Obydwie placówki PZG, mając na uwadze potrzeby rodziców, są czynne codziennie w godzinach od 800

do 1800 i w każdą sobotę od 800 do 1400. W Szczecinie rehabilitacja niemowląt odbywa się w odpowiednio wyposażonym i przygotowanym pod względem sanitarnym pomieszczeniu.

W Ośrodku szczecińskim, oprócz terapii logopedycznej, pedagogicznej i psychologicznej, prowadzone są również ćwiczenia rozwojowo-sluchowe w specjalnie przygotowanym do tego celu gabinecie.

Szczególną opieką otaczamy dzieci z zaburzeniami sprzężonymi, które również mają oddzielny, odpowiednio wyposażony gabinet. Rehabilitacją tych dzieci zajmuje się pedagog specjalny.

Dzieci rodziców głuchych mają swój Punkt Rehabilitacyjny. Dla wygody rodziców mieści się on w lokalu Oddziału Zachodniopomorskiego PZG. Rehabilitacją tych dzieci zajmuje się surdopedagog.

Poszczególni specjaliści, udzielając instruktażu do kontynuowania zajęć poza Ośrodkiem, włączają do współpracy środowisko rodzinne. Między innymi zachęcają rodziców do wypożyczania z podręcznej biblioteki poradnianej wskazaną literaturę i wspólnego omawiania z członkami rodziny przeczytanych publikacji. Uczą, jak skutecznie korzystać z pomocy dydaktycznych i jak organizować gry i zabawy mające na celu kształcenie dzieci. Inspirują rodziców do podnoszenia poziomu pracy w celu wszechstronnego rozwoju dziecka.

Raz w tygodniu, w czwartki, na wspólnych spotkaniach specjaliści układają i omawiają program rehabilitacji dla nowo przyjętych dzieci oraz omawiają przebieg i wyniki prowadzonej rehabilitacji. W aktach każdego dziecka sporządza się stosowną adnotację.

Przy Ośrodku PZG w Szczecinie funkcjonuje Rada Rodziców, która wydaje biuletyn „Na fali".

Stanowi on ważne źródło informacji dla rodziców, którzy - uczestnicząc w jego redagowaniu - dzielą się także swoimi trudnościami i osiągnięciami w rehabilitacji własnych dzieci. Wydawnictwo to ukazuje się od 13 lat, 4 razy w roku, w łącznym nakładzie 2 800 egzemplarzy. Spełnia ono ważną rolę edukacyjną nie tylko dla rodziców, ale także słuchaczy szkół medycznych, pedagogicznych, wyższych uczelni i innych zainteresowanych osób.

W roku 2003 Ośrodek szczeciński wydał książkę „Niepokonani mimo wszystko", ukazującą drogę życiową ok. 50 podopiecznych Ośrodka PZG w Szczecinie i Koszalinie, którzy osiągnęli sukces w życiu rodzinnym, społecznym i zawodowym. Publikacja ta stała się swoistym bestsellerem wśród rodziców, którzy czerpią z niej wiarę we własne siły i motywację do skutecznej pracy w domu nad swoimi dziećmi. W ramach jubileuszu 40-lecia działalności Poradni szczecińskiej zorganizowano ogólnopolską konferencję nt. „Rewalidacja małego dziecka z wadą słuchu w rodzinie" oraz warsztaty szkoleniowe prowadzone przez dr Elżbietę Stecko, w których uczestniczyło 86 osób, w tym merytoryczni pracownicy poradni szczecińskiej i koszalińskiej.

Także Poradnia PZG w Koszalinie z okazji 10-lecia swojej działalności zorganizowała konferen-cję naukową, poświęconą problemom diagnozy i rehabilitacji dzieci z wadą słuchu oraz warsztaty szkoleniowe.

Materiały z tych konferencji ukazały się drukiem pt. „Nadążyć za dzieckiem" oraz „Rehabilitacja małego dziecka w rodzinie".

Wszyscy specjaliści z obu placówek stale podnoszą swoje kwalifikacje, uczestnicząc w konferencjach naukowych, warsztatach oraz szkoleniach organizowanych również poza naszym województwem. 

Z niepokojem stwierdzam, że są rodzice, którzy mimo dodatniego wyniku badań u dzieci i otrzymanego skierowania z oddziału noworodkowego, nie zgłaszają się na konieczną weryfikację tych badań w ramach II poziomu referencji. Jest to sprawa wymagająca rozwiązania.

Planuję wystąpić z apelem do lekarzy rodzinnych, aby zwracali szczególną uwagę na to, czy dzieci, którym wpisano w książeczki zdrowia dodatni wynik badań słuchu, oraz dzieci z grupy ryzyka, zgłosiły się na kontrolne badanie słuchu w ramach II poziomu referencji. Nie możemy pozwolić, aby przez opieszałość rodziców rosły dzieci z nierozpoznaną wadą słuchu. Wskazane byłoby, żeby władze centralne odgórnie zajęły się tą sprawą, gdyż problem dotyczy dzieci z terenu całego kraju.

W ubiegłym roku, jako Koordynator Programu na województwo zachodniopomorskie, wystąpiłem do lekarzy dziecięcych i rodzinnych z apelem wykonywania kontrolnych badań słuchu u tych dzieci, u których wada słuchu mogła wystąpić już po urodzeniu, w wyniku przebytych chorób zakaźnych, przyjmowania leków ototoksycznych, urazów i innych czynników. List otwarty w tej sprawie znalazł się na stronach internetowych NFZ Oddziału Zachodniopomorskiego.

Poradnia koszalińska jest przygotowana merytorycznie i lokalowe do wykonywania obiektywnych badań słuchu u noworodków.

W celu usprawnienia realizacji Programu należy doposażyć tę placówkę w brakujący sprzęt, tak by spełniała wszystkie wymagane standardy. Wówczas Poradnia koszalińska będzie mogła dla swojego regionu pełnić funkcję ośrodka wczesnej interwencji, w ramach II-go i III-go poziomu referencji.

Tekst i zdjęcia Andrzej Stecewicz

Bibliografia

1. Biuletyn Rady Rodziców „Na fali", Szczecin, nr od 1 - 47.

2. U. Eckert, A. Stecewicz (red.), Dziecko z wadą słuchu i jego problemy, Szczecin 27-29.09.1998 r.

3. A. Stecewicz (red.), Jubileusz XXV-lecia Poradni Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży z Wadami Stuchu, Szczecin 30.09-2.10.1988

4. A. Stecewicz (red.), Materiały II Krajowego Sympozjum Psychologii Defektologicznej: Problemy diagnozowania i rehabilitacji małego dziecka z wadą słuchu, PAM, Szczecin 1976 r.

5. U. Eckert, A. Stecewicz (red.), Rewalidacja małego dziecka z wadą słuchu w rodzinie, Szczecin - Dziwnów 22- 23.09.2000 r.

6. J. Surma (red.), Niepokonani mimo wszystko, Szczecin 2003 r.
 

3,4/2005